piątek, 15 grudnia 2017 r.
imieniny obchodzą: Celina, Nina

Szlak Kultury Żydowskiej wersja polska

Strona główna » Dla turysty » Atrakcje » Szlak Kultury Żydowskiej » Szlak Kultury Żydowskiej wersja polska

wielkość tekstu:A | A | A

 Szlak Kultury Żydowskiej

Szlak Kultury Żydowskiej w Żarkach powstał przy współudziale środków finansowych Samorządu Województwa Śląskiego oraz Miasta i Gminy Żarki. Trasa rozpoczyna się przy ul. Koziegłowskiej (obok parkingu) w Żarkach, a kończy na Starym Rynku. Prowadzi do najciekawszych miejsc, zachowanych zabytków związanych z śladami kultury żydowskiej w Żarkach. Spacer trwa około 1,5 h. Tablice są w dwóch wersjach językowych polskiej i angielskiej.
 
Tablica informacyjna przy ul. Koziegłowskiej
 
Żarki były od XVII wieku małym, ale wielonarodowym miastem, w którym splatały się dzieje i losy Polaków oraz mieszkańców pochodzenia niemieckiego, rosyjskiego, ale przede wszystkim żydowskiego. Świadczą o tym m.in. wielojęzyczne nagrobki na tutejszych cmentarzach. Obecnie Żarki, jako jedyne miasto w północnej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej, zachowały dawną synagogę (przebudowaną na dom kultury), kirkut oraz charakterystyczną zabudowę w centrum, które kiedyś stanowiło główne skupisko obywateli żydowskich. Jeszcze dzisiaj niektórzy określają Żarki mianem "żydowskie". 
Od co najmniej XVII w. Żarki stanowiły miejsce żydowskiego osadnictwa. Z czasem wyznawcy judaizmu zorganizowali, za zgodą właściciela miasta, własny samorząd. Tutejsi Żydzi trudnili się handlem, rzemiosłem, finansami, przyczynili się do XIX-wiecznego uprzemysłowienia Żarek, współtworzyli elitę miasta, uczestniczyli także np. w walkach powstańczych i Września 1939 r. W 1827 r. mieszkało tu 702 Żydów (27,3 proc. ludności), w 1864 r. - 2291 (61 proc.), a w 1921 - 2536 (57,6 proc.). Przed II wojną światową w Żarkach żyło ok. 600 rodzin żydowskich, a ich członkowie mieli własne, ale i wspólne z chrześcijanami, organizacje i instytucje - oświatowo-kulturalne, sportowe, społeczno-polityczne. Wszystko to przerwały okupacja i holokaust, pozostały jednak cenne ślady i pamięć.
 
Przystanek 1

Szlak Kultury Żydowskiej - ul. Częstochowska
 
Przy ul. Częstochowskiej 49 znajduje się dom, w którym polska rodzina przechowywała w czasie okupacji hitlerowskiej żydowską rodzinę Zborowskich. Maria i Józef Płaczkowie ryzykowali własnym życie oraz życiem swojej córki Jadwigi, ratując m.in. Eli Zborowskiego, który po wojnie zamieszkał w Nowym Jorku i został przewodniczącym American and International Societies for Yad Vashem. Płaczkowie zostali wyróżnieni tytułem i medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Także inni żarczanie mimo grożących represji, z karą śmierci włącznie, udzielali pomocy sąsiadom Żydom. Nieliczni tylko splamili ten honor.
W bok od Częstochowskiej znajduje się uliczka św. Barbary, przy której w okresie międzywojennym funkcjonowała rzeźnia. We wschodniej jej części odbywał się rytualny ubój bydła dla żydów, a w zachodniej zwierząt hodowlanych dla chrześcijan. Obecnie w przebudowanej rzeźni mieści się stolarnia.Zapewnienie koszernego mięsa było jednym z obowiązków żydowskiej gminy wyznaniowej. Ta - najpierw w formie kahału, później nadzoru bóżniczego - istniała w Żarkach od XVII w. Sprawowała władzę administracyjną i sądowniczą nad ludnością pochodzenia żydowskiego oraz umożliwiała jej prowadzenia odrębnego życia religijnego oraz kulturalnego. Żydowskiej gminie w Żarkach podlegali mieszkańcy z 20 okolicznych miejscowości. W okresie międzywojennym gmina utrzymywała dwie bóżnice, szkołę średnią, bibliotekę (wraz z 6-tysięcznym zbiorem - darem Abrahama Josefa Sztybla, żarczanina, znanego hebraisty z Nowego Jorku), rytualną łaźnię parową, wspomnianą ubojnię oraz rytualną rzeźnię ptactwa, przytułek i dom noclegowy dla wędrujących biednych Żydów. 
 
Przystanek 2
Szlak Kultury Żydowskiej - Stary Kirkut
 
Nie zachował się ślad po pierwszym cmentarzu żydowskim, ale tu, przy ul. Górki, znajdował się drugi, tzw. Stary Kirkut, zanim w 1821 r. założono nieopodal (w okolicy obecnej ul. Polnej) nowy, trzeci kirkut. Po starym pozostał tylko duży, pusty plac, kryjący zapewne pod ziemią szczątki wyznawców judaizmu, a także być może resztki nagrobków.Cmentarze są dla Żydów miejscem na zawsze świętym i nienaruszalnym. Tutaj prochy przodków oczekują na przyjście Mesjasza, toteż w judaizmie obowiązuje np. zakaz ekshumacji.Cmentarze wraz domem przedpogrzebowym lokowano w odległości co najmniej 50 łokci (ok. 25 metrów) od najbliższych domostw. Przepisy religijne nakazywały pogrzebanie zmarłego jak najszybciej, najlepiej w dniu śmierci. Obowiązkiem rodziny było postawienie po śmierci nagrobka. Jego wielkość i forma zależały od zamożności. W każdej gminie istniało bractwo pogrzebowe (tzw. chewra kadysza), które zajmowało się ceremoniałem pochówkowym i dbało o cmentarze.
 
 
Przystanek 3
Szlak Kultury Żydowskiej - Kirkut na Kierkowie
 
W pobliżu ul. Polnej, na tzw. Kierkowie, zachował się jeden z obecnie największych i najciekawszych jurajskich cmentarzy żydowskich. Założony w 1821 r. był trzecim z kolei kirkutem w Żarkach, rozciągając się - po późniejszej rozbudowie - na powierzchni 1,5 ha. Inwentaryzacja z lat 1983-1985 odnotowała tu ok. 900 nagrobków. Wtedy też dzięki Eli Zborowskiemu, rodakowi żareckiemu, przewodniczącemu American and International Societies for Yad Vashem, cmentarz został uporządkowany i częściowo odnowiony - powstało m.in. lapidarium.
W 2004 r. miłośnicy Żarek, samorząd miasta oraz E. Zborowski podjęli starania o przeprowadzenie przez Katedrę Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego - i wydanie w formie książkowej - naukowej inwentaryzacji kirkutu. Do naszych czasów zachowało się ok. 700 nagrobków - w całości lub w szczątkowych formach. Widać stojące i powalone stele-macewy, groby tumbowe i obramowane, resztki obelisków - z piaskowca, wapienia, granitu, betonu; nie zachowały się żeliwne. Podziwiać można bogatą symbolikę (np. niespotykany motyw gwiazdy 8- i 12-ramiennej), liternictwo i zdobienia. Unikatowe są inskrypcje hebrajsko-polskie, czy z arabskimi datami. Z dziejami cmentarza wiąże się ciekawa historia. W 1836 r. powstał spór pomiędzy przeorem paulinów z Leśniowa, a żareckim dozorem bóżniczym, w związku z zamiarem obmurowania cmentarza. Żydzi przekonywali, że kirkut założyli na gruntach dworskich, za zgodą właściciela miasta. Przeor udowodnił, że zmarłych grzebano na gruntach klasztornych, a do całej sytuacji doszło w wyniku niedopatrzenia jednego z poprzednich przeorów. Zawarto umowę, w której Żydzi zobowiązali się płacić czynsz za korzystanie z cmentarza, ale kiedy zaniechali płacenia w latach 1847-1858 - sprawa trafiła do sądu, gdzie zakończyła się wygraną paulinów.
 
Przystanek 4
Szlak Kultury Żydowskiej – Synagoga

Synagoga-bóżnica to miejsce zgromadzeń, modłów, nauczania. Z lat 1790-1792 zachowały się informacje o dwóch synagogach żareckich, a ok. 1870 r. powstała trzecia, tzw. reformowana. Była najbardziej okazała, w unikatowym neoromańsko-mauretańskim stylu, który zatarła dopiero przebudowa w latach 1954-1957 - po zniszczeniach hitlerowskich. Obok, od południa, stała mniejsza, ale starsza synagoga klasycystyczna, zrujnowana podczas wojny i okupacji. Podobny los spotkał rytualną rzeźnię, łaźnię (mykwę) i budynek pomocniczo-edukacyjny (cheder?), które znajdowały się na zapleczu.
Obecny obiekt, to rozbudowana o 1/3 długości dawna synagoga. We wnętrzu zachował się pierwotny układ: sala główna, gdzie we wschodniej ścianie, w maleńkiej przybudówce było miejsce na Torę (aron ha-kodesz), bima pośrodku. Do czasów rozpoczętej w 2009 r. modernizacji istniał jeszcze balkon od zachodu, ślad po wcześniejszym babińcu. Zgodnie z przepisami religijnymi modlono się oddzielnie - mężczyźni na parterze, a kobiety na galerii.
Remont z lat 2009-2011, finansowany ze środków Unii Europejskiej oraz Gminy Żarki, uratował budynek przed degradacją. W części historycznej, zachodniej, odtworzono elewacje zgodnie z przedwojennym wzorem. Wymieniono dach, część ścian nośnych, instalacje, okna, drzwi. Stworzono salę poświęconą pamięci żareckich Żydów. Zagospodarowano teren wokół budynku. Dawna synagoga od lat 50. XX w. służy jako dom kultury.
Dziś już nie słychać tu śpiewnych modłów Żydów, nikt nie zapala szabasowych świec...

 
 
Przystanek 5
Szlak Kultury Żydowskiej - Charakterystyczna zabudowa
 
Główne skupisko ludności żydowskiej znajdowało się w centrum miasta - przy Starym Rynku - oraz przy uliczkach wokół, które łączyły z Rynkiem przelotowe sienie i podwórka. Przy ul. Kościelnej zachowała się charakterystyczna, drobna i gęsta zabudowa. W okresie międzywojennym to tu m.in. mieściły się małe sklepiki oraz zakłady usługowe, prowadzone przez Żydów. Oryginalne, reprezentacyjne domostwa zachowały się przy ul. Leśniowskiej 3 i 5 oraz ul. Myszkowskiej 1 i 3. 
W centrum miasta odbywały się słynne Jarmarki Świętego Stanisława (1-9 maja). Na Rynku i na specjalnie utworzonym nieopodal dużym placu - kwitł na co dzień i w dni targowe handel, w którym dominującą rolę odgrywała społeczność żydowska. Znane nie tylko w okolicy żareckie jarmarki odbywają się także obecnie, w każdą środę i sobotę. 
W dawnych Żarkach podstawowymi rodzajami działalności gospodarczej ludności żydowskiej było rzemiosło, usługi oraz handel. Najstarszymi i najbardziej rozpowszechnionymi zajęciami było krawiectwo i szewstwo. Nie brakowało też garbarzy i kuśnierzy. W okresie międzywojennym w Żarkach pracował kuśnierz, który jak szył futro to tak ułożył skórki, że "wypisał" nazwisko klienta, które było widoczne przy dmuchnięciu włosia. Przed wojną w Żarkach było 15 żydowskich piekarń!
 
Przystanek 6

Szlak Kultury Żydowskiej - getto
 
Podczas II wojny światowej eksterminacja ludności nie ominęła również Żarek. 4 września 1939 r., w dwa dniu po wkroczeniu oddziałów Wehrmachtu do miasta, okupant dokonał aresztowań i rozstrzelał 102 osoby, w tym znaczną większość Żydów. Władze okupacyjne zlikwidowały samorząd żydowski i narzucili Żydom Radę Starszych – Judenrat, która musiała wykonywać polecenia hitlerowców. Żydzi nie mogli opuszczać miasta pod groźbą kary śmierci, musieli nosić opaski ze znakiem gwiazdy Dawida, ich domy były również oznakowane.
W lutym 1941 r. Niemcy utworzyli w Żarkach getto. Powstało w domach w centrum miasta, przy Starym Rynku. Nie było ogrodzone, jak w innych miastach, jego granice wytyczały tablice ostrzegające, zakazujące wstępu ludności polskiej. W getcie umieszczono ponad 3 tys. osób. Jego likwidacja rozpoczęła się 6 października 1942 r., kiedy to na miejscu rozstrzelano ok. 300 osób, pozostałych Żydów zaś wywieziono do obozu zagłady w Treblince, lub do gett w Częstochowie i Radomsku. Po likwidacji żareckiego getta pozostawiono pewną grupę żydowskich fachowców. Wykonywali prace na rzecz okupanta. Po kilku miesiącach i tych wywieziono.
 
Teksty przygotowali: Katarzyna Kulińska-Pluta, Wojtek Mszyca.
Strona główna
drukuj zapisz do PDF poleć artykuł
wyszukiwarka
ajax_prawa
calendar

Tagi

Żarki leżą na południu Polski w województwie śląskim, w odległości 50 km na północny wschód od Katowic i 30 km od Częstochowy. Żarki z całą gminą z uwagi na atrakcyjny widokowo i turystycznie teren włączone zostały do obszaru Jurajskich Parków Krajobrazowych „Orlich Gniazd’’ w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. W falisto-pagórkowatym krajobrazie dominują wzniesienia porośnięte lasami i malownicze ostańce skalne. Gminę zamieszkuje niespełna 8.500 osób w samych Żarkach oraz w 10 sołectwach. Żarki to miasto na styku kultur: polskiej i żydowskiej. Główne atrakcje: Sanktuarium Matki Bożej Leśniowskiej Patronki Rodzin, Szlak Kultury Żydowskiej (kirkut 1100 macew, dawna synagoga - obecnie dom kultury), Miniskansen Wsi Jurajskiej w Przybynowie, Szlak Edukacyjnych Zagród Agroturystycznych, Kuesta Jurajska, największy cmentarz z I wojny światowej w Kotowicach, Pustelnia św. Ducha w Czatachowie. Gospodarczą wizytówką miasta są Żareckie Jarmarki. Co środę i sobotę na największym targowisku pod chmurką rozstawia się około 450 stoisk kupieckich, a na zakupy przyjeżdża około 10 tysięcy klientów.
ALPANET - Polskie Systemy Internetowe online: 10