Wielka postać dialogu polsko-żydowskiego – takim słowy został określony Eli Zborowski, polski wybitny Żyd z Żarek. Całe życie poświęcił upamiętnianiu ofiar Zagłady i pomocy tym, którzy ją przeżyli. Był wiceprezesem Światowej Federacji Żydów Polskich i przewodniczący International Society for Yad Vashem. Zmarł w wieku 87 lat w Nowym Yorku w dniu 10 września 2012 r. Ostatni raz odwiedził swoje ukochane rodzinne miasto Żarki w dniu 23 marca 2012 r. Wziął udział w uroczystość oddania do użytku po gruntowej modernizacji Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Żarkach, dawnej synagogi.

- W wielkim żalem przyjęliśmy informację o śmierci Eli Zborowskiego. Był wielkim orędownikiem naszego miasteczka w świecie. Był wielkim orędownikiem współpracy narodów polskiego i żydowskiego – mówi burmistrz miasta Żarki Klemens Podlejski. – Eli Zborowski przy każdym spotkaniu podkreślał, iż jego najszczęśliwsze lata to okres dzieciństwa, który spędził w Żarkach, w miejscu urodzenia. Równocześnie dodawał, iż jest Żydem i Polakiem, czy się to komuś podoba, czy nie.

Eli Zborowski urodził się w 19 września 1925 jako pierwsze dziecko Moshego Zborowskiego, handlarza skórami. Dom rodziców znajdował się przy ulicy Żwirki i Wigury 5 na Nowym Rynku w Żarkach. Szczęśliwe dzieciństwo zniknęło z dniem wybuchu II Wojny Światowej. Jego rodzina miała szczęście będąc przyjęta przez polską rodzinę Józefa i Marii Płaczek zamieszkałą przy ul. Częstochowskiej 49 w Żarkach. Schronienie znaleziono we wczesnych miesiącach 1943 roku, kilka miesięcy po likwidacji getta w Żarkach. Ojciec Moshe Zborowski został odseparowany od reszty rodziny. Z bliskimi się już jednak nie spotkał, zginął z rąk miejscowych chłopów. Rodzina Zborowskich ukrywała się przez 18 miesięcy w skrytce na poddaszu, która została specjalnie przygotowana. Rodzina Płaczków zapewniała zaopatrzenie, ich córka Jadwiga również wykazała się pomocą. W marcu 1978 r. Instytut Yad Vashem uznał Płaczków za Sprawiedliwych Wśród Narodów, a w maju 1985 r. w ten sam sposób uhonorował córkę Jadwigę.

W sierpniu 1944 r. bojąc się, że skrytka zostanie zdemaskowana, żydowska rodzina uciekła do domu znajomych ojca Zborowskiego – rodziny Kołacz we wsi Bobolice. Tam dołączyła do 6 innych ukrywających się w kurniku i tak przetrwali do końca wojny. Andrzej Kołacz, jego córka – Stanisława, jego syn - Józef i żona Józefa Apolonia pomagali rodzinie Zborowskich przez cały czas. Józef Kołacz i Apolonia Kołacz uznani zostali jako Sprawiedliwi Wśród Narodów w 1978 r., a Andrzej Kołacz i Stanisław Pikuła w 1998 r.

Po wojnie Zborowski działał w organizacji „Alija Bet” zajmującej się nielegalną imigracją Żydów do Brytyjskiego Mandatu Palestyny. W 1952 roku wraz z żoną Dianą wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Tu urodziły się ich dzieci, tu osiągnął biznesowy sukces. W 1963 r. zorganizował tam pierwsze obchody Dnia Pamięci o Holokauście. W 1981 założył i został przewodniczącym American and International Societies for Yad Vashem – międzynarodowego stowarzyszenia wspierające działalność instytutu. Dzisiaj organizacje wspierające instytut funkcjonują w 25 krajach świata. Ich prace koordynuje International Society for Yad Vashem w Nowym Jorku.

W 1974 r. Zborowscy ufundowali pierwszą w USA katedrę badań nad Holokaustem na Yeshiva University w Nowym Jorku. Eli Zborowski został powołany przez prezydenta Jimmy’ego Cartera do Amerykańskiej Rady Pamięci Holokaustu. Burmistrz Nowego Jorku Edward Koch zaprosił go także do udziału w pracach stałej Komisji ds. Holokaustu.  Przez wiele lat był członkiem zarządu Instytutu Vad Yashem w Jerozolimie. Z jego pomocą utworzono tam centrum badań i edukacji Beit Ha-Kehillot, a w 2008 roku ufundował Centrum Badań nad Następstwami Zagłady pamięci zmarłej w 2004 roku żony - Diany Zborowskiej w Międzynarodowym Instytucie Badań nad Holokaustem Vad Yashem. W 2010 roku udało się dzięki zaangażowaniu moralnemu i finansowemu  zorganizować w Jad Waszem międzynarodową konferencję o powojennych następstwach Holokaustu w Polsce. Zaprezentowała ona wyniki badań na temat ulokowanego w Żydowskiego Instytutu Historycznego interdyscyplinarnego projektu naukowego grona badaczy z kilku uniwersytetów i innych ośrodków badawczych w Polsce.

Nie wszyscy wiedzą, iż to właśnie Eli Zborowski był jednym z sześciu osób, które przywitały papieża Jana Pawła II w dniu 23 marca 2000 roku w Instytucie Yad Vashem. Podczas Wielkiego Jubileuszu Roku 2000 papież odbył podróż do Ziemi Świętej, aby oddać hołd pomordowanym Żydom. Papież zapytał Zborowskiego, skąd pochodzi. Padła odpowiedź: z Żarek. Jan Paweł II powiedział, iż zna to miasteczko, bo był w Leśniowie i nakład korony na głowę Matki Bożej Leśniowskiej.

- Eli Zborowski był znanym w świecie polskim Żydem z Żarek. Wiem, iż był przyjmowany przez kolejnych prezydentów Stanów Zjednoczonych. W Izraelu przyjaźnił się ze wszystkimi prezydentami i premierami. Dla mnie ważne jest jednak to, iż w ostatnich latach wielokrotnie gościł w Gminie Żarki. Widział, jak zmienia się miasto, spotykał się z mieszkańcami, swoim rodakami, kolegami ze szkolnych czasów. Były to bardzo ważne i wzruszające momenty – wspomina burmistrz Żarek Klemens Podlejski.

Eli Zborowski nosił tytuł Honorowego Obywatela Miasta Żarki. Dzięki Zborowskiemu na początku lat 80-tych XX w. został uporządkowany i częściowo odnowiony cmentarz żydowski w Żarkach. Gmina Żarki przekazała w 2003 roku kopie archiwalnych dokumentów dotyczące obywateli pochodzenia żydowskiego na rzecz Yad Yashem w Jerozolimie. W 2006 roku w Żarkach wytyczono jedyny w województwie śląskim Szlak Kultury Żydowskiej, a Zborowski wsparł starania o uhonorowanie kolejnej rodziny z Żarek Medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata. W kwietniu 2007 przyznano go dla Jana i Janiny Supernak, którzy uratowali w czasie II wojny światowej trzech Żydów ryzykując życiem własnym i siedmiorga dzieci.

W ostatnich latach życia wielokrotnie gościł w Żarkach. Nagrywał tu film wspólnie z ekipą BBC, trafił do książki pt. „Pozostało ans tak niewielu” autorstwa Wioletty Weiss, spacerował Szlakiem Kultury Żydowskiej. Cieszył się z remontu dawnej synagogi obecnie Domu Kultury w Żarkach. Ostatnio gościł w jurajskim miasteczku w dniu 23 marca 2012 roku. Był gościem w czasie uroczystości oddania do użytku domu kultury po gruntowej modernizacji. Inwestycja tak mu się spodobała, iż po tej uroczystości podarował dla Gminy Żarki darowiznę w wysokości 10 tys. dolarów z przeznaczeniem dla MGOK. Pieniądze wydatkowano na system monitoringu, zakup rolet do sali widowiskowej oraz zakup luster i niezbędnego wyposażenia do sali baletowej.

Eli Zborowski spoczął na słynnej żydowskiej nowojorskiej nekropolii Montefiore u boku pierwszej żony Diany.

Poniżej biografia z elementami autentycznych wspomnień Eli Zborowskiego

O śmierci Eli Zborowskiego w Internecie
 

http://www.dziennikwschodni.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20120913/KRAJSWIAT/120919731

http://www.jta.org/news/article/2012/09/11/3106646/eli-zborowski-founder-of-american-society-for-yad-vashem-dies

http://www.sztetl.org.pl/pl/cms/aktualnosci/2785,zmarl-eli-zborowski-wiceprezes-swiatowej-federacji-zydow-polskich/

http://www.tolerancja.pl/?eli-zborowski-%281925-2012%29,386
http://izrael.e-nowik.pl/?q=node/1545